ویتامین B1 (تیامین) چیست و چگونه در بدن عمل میکند؟
ویتامین B1 با نام علمی تیامین، یک ریزمغذی ضروری و محلول در آب است که بدن انسان توانایی سنتز درونزاد آن را ندارد و باید بهصورت مداوم از طریق رژیم غذایی یا مکملها تأمین شود. فرایند جذب گوارشی این ویتامین در دوزهای تغذیهای عمدتاً در بخشهای ابتدایی روده باریک، یعنی دوازدهه (Duodenum) و تهیروده (Jejunum)، از طریق یک سیستم انتقال فعال وابسته به پروتئینهای حامل THTR1 و THTR2 صورت میگیرد. این سیستم دارای ظرفیت اشباعپذیری محدودی بین ۸ تا ۱۵ میلیگرم در روز است، اما در صورت مصرف دوزهای بسیار بالای دارویی، جذب از طریق انتشار (دیفیوژن) غیرفعال ساده صورت میپذیرد که وابسته به ظرفیت ترانسپورترها نیست. تیامین پس از ورود به جریان خون، نیمهعمر پلاسمایی کوتاهی در حدود ۲ ساعت دارد، اما نیمهعمر بیولوژیکی بافتی آن بین ۱۰ تا ۲۰ روز تخمین زده میشود. ذخایر بافتی کل بدن یک فرد بزرگسال تنها حدود ۲۵ تا ۳۰ میلیگرم (عمدتاً در کبد، قلب، کلیهها و مغز) است که نشاندهنده نیاز به دریافت روزانه آن میباشد.
مکانیسم اثر و نحوه تبدیل غذا به انرژی (ATP)
ویتامین B1 پس از ورود به سلولهای بافتی، با آدنوزین تریفسفات (ATP) ترکیب شده و طی فرایند فسفوریلاسیون به شکل فعال متابولیکی خود یعنی تیامین پیروفسفات (TPP) یا تیامین دیفسفات (TDP) تبدیل میشود. این تبدیل آنزیمی بهشدت وابسته به حضور یون منیزیم به عنوان کوفاکتور ضروری است و در صورت کمبود منیزیم در بدن، فعالسازی تیامین با اختلال مواجه میگردد. فرم فعال TPP به عنوان یک کوآنزیم حیاتی، کاتالیز سه مسیر اصلی متابولیک را بر عهده دارد:نخست، TPP به عنوان کوفاکتور مجتمع آنزیمی پیرووات دهیدروژناز (PDH)، دکربوکسیلاسیون اکسیداتیو پیرووات به استیل کوآنزیم A را کاتالیز میکند که این گام، پل ارتباطی اصلی میان گلیکولیز بیهوازی و چرخه اسید سیتریک (کربس) در میتوکندری است. دوم، این کوآنزیم در مجتمع آلفا-کتوگلوتارات دهیدروژناز در چرخه کربس و کتواسیدهای زنجیرهدار حضور دارد که پیشبرد سنتز آدنوزین تریفسفات (ATP) در زنجیره انتقال الکترون میتوکندری را تضمین مینماید. سوم، TPP کوفاکتور آنزیم ترانسکتولاز در مسیر فسفات پنتوز است که نقشی محوری در تولید NADPH (برای حفاظت سلولی در برابر استرس اکسیداتیو) و ساخت قندهای ۵ کربنه (ریبوز برای سنتز اسیدهای نوکلئیک DNA و RNA) ایفا میکند.
مهمترین فواید ویتامین B1 برای سلامتی
ویتامین B1 نیز مانند تمامی دیگر ویتامین ها دارای فایده های بسیاری برای سلامتی انسان است که در ادامه با آن ها آشنا می شویم
تأثیر بر سیستم عصبی، عملکرد مغز و حافظه
تیامین علاوه بر نقش کوآنزیمی، کارکرد غیرکوآنزیمی ویژهای در غشای سلولهای عصبی دارد و با حفظ یکپارچگی غلاف میلین و تنظیم جریان الکترولیتها، از تخریب اعصاب جلوگیری میکند. این ویتامین برای سنتز استیلکولین، انتقالدهنده عصبی حیاتی برای حافظه و یادگیری، ضروری است. از آنجا که سلولهای مغزی وابستگی شدیدی به سوختوساز گلوکز و تولید ATP دارند، تیامین با بهبود سوختوساز انرژی در نورونها، به عنوان یک ترکیب ضد استرس عمل کرده و به کاهش اضطراب، بهبود تمرکز و پیشگیری از زوال شناختی کمک میکند.
حفظ سلامت قلب و عروق
سلولهای عضله قلب (میوکارد) برای انقباضات مداوم و پمپاژ خون به میزان بالایی از انرژی نیاز دارند که ساخت آن مستقیماً وابسته به آنزیمهای تحت کنترل TPP است. تیامین با حفظ تون عروقی و عملکرد صحیح قلبی-عروقی، از بروز نارسایی احتقانی قلب، بزرگ شدن قلب و تجمع مایعات در بافتها (ادم ناشی از بریبری مرطوب) جلوگیری مینماید.
سلامت پوست، مو و شادابی چهره
تیامین با اتساع عروق خونی پوست سر، گردش خون مویرگی و اکسیژنرسانی به فولیکولها را بهبود داده و باعث تغذیه بهتر ریشه و تقویت تارهای مو میشود. همچنین با تنظیم تعادل رطوبت پوست سر، از خشکی و شوره جلوگیری میکند. نقش آنتیاکسیدانی B1 نیز با مهار رادیکالهای آزاد، سلولهای پوستی را از استرس اکسیداتیو محافظت کرده و روند پیری زودرس را کند میسازد.
متابولیسم، کنترل وزن و دیابت
ویتامین B1 داروی چربیسوز مستقیم نیست، اما کمبود آن با اختلال در سوختوساز کربوهیدراتها موجب خستگی، بیاشتهایی یا اشتهای کاذب میشود. جبران کمبود B1 با تنظیم متابولیسم پایه، سطح انرژی را افزایش داده و اشتها را به حالت طبیعی بازمیگرداند. در بیماران مبتلا به دیابت، هایپرگلیسمی باعث ورود گلوکز اضافی به مسیرهای مخربی نظیر تولید محصولات نهایی گلیکاسیون پیشرفته (AGEs)، مسیر پلیاول و فعالسازی PKC میشود. تیامین (بهویژه پیشداروی بنفوتیامین) با فعالسازی آنزیم ترانسکتولاز، این متابولیتهای سمی را به مسیرهای بیخطر انحراف داده و از بروز نوروپاتی محیطی دیابتی و آسیبهای کلیوی و چشمی جلوگیری میکند.
